'Op termijn vormt ons afvalprobleem een reële bedreiging voor de samenleving'

26/02/17 om 08:30 - Bijgewerkt op 21/03/17 om 17:06

Afval maakt de stad. Dat stelt de onderzoeksgroep Stedenbouw en Architectuur (OSA) van de KULeuven in een nieuwe expo. 'Op langere termijn vormt het Belgische afvalprobleem een reële bedreiging voor de samenleving', zegt Kristýna Lhotkova, medewerker Tentoonstellingen bij het Vlaams Architectuurinstituut. 'Duurzaamheid wordt wel gestimuleerd, maar ook weer beperkt door regelgeving.'

'Op termijn vormt ons afvalprobleem een reële bedreiging voor de samenleving'

© REUTERS

Afval maakt de stad. Of maakt de stad afval? In een tentoonstelling die deze week pas opende in deSingel Internationale Kunstcampus in Antwerpen zetten curatoren Caterina Rosso, Carmen Van Maercke en Julie Marin hun nieuwe kijk op afval uiteen. Dat gebeurt in samenwerking met de onderzoeksgroep Stedenbouw en Architectuur (OSA) van de KULeuven onder begeleiding van Kristýna Lhotkova.

'Afval is overal. Maar hoewel we ermee omringd zijn en we steeds meer afval produceren, gaan we er erg onbewust mee om', klinkt het in de introductie tot de nieuwe expo. 'Er gaat veel energie verloren in overbodige goederenstromen', meent Lhotkova. 'Op langere termijn vormt het Belgische afvalprobleem een reële bedreiging voor de samenleving.'

Daarom deden de curatoren onderzoek naar hoe duurzamere stedelijke afvalstromen een alternatief kunnen vormen voor de bestaande, grootschalige industriële afvalverwerking. 'Duurzaamheid wordt zeker vanuit de overheid gestimuleerd. Zo is de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) er heel erg mee bezig. Maar het probleem is dat die duurzaamheid ook weer beperkt wordt door regels over hergebruik van materialen en middelen', zegt Lhotkova.

Nieuwe kijk op afval

De onderzoeksgroep nam desondanks de twintigste-eeuwse gordel rond Antwerpen onder de loep en maakte die tot testcase. 'Alternatieve afvalverwerkingsmethodes kunnen de stedelijke omgeving herstructureren', stellen Van Maercke, Rosso en Marin tegenover het VAi.

Een nieuwe kijk op afval gaat na hoe plekken die veel voorkomen in het stedelijk weefsel kunnen bijdragen tot een nieuwe afvalcultuur. Supermarkten kunnen volgens de groep een belangrijke rol spelen in het verkleinen van de grote afvalstromen. 'Ze vertrokken vanuit het herontwerp van een handelszaak tot een low-impact-supermarkt met een budget van de Vlaams Bouwmeester. In een manifest pleitten ze daarop voor een meer economisch gebruik van ruimte en energie', verklaart Lhotkova. 'Daarbij staat het herdenken van afvalstromen tot een circulair systeem centraal.'

Delen

'Afvalstromen moeten lokaal worden omgebogen en we moeten stadsvernieuwing initiëren. Een eerste stap is de bedenking dat afval niet bestaat. Er zijn enkel grondstoffen'

Om een duurzame stedelijke afvalstroom vandaag te organiseren, moeten verschillende stappen ondernomen worden. 'Afvalstromen moeten lokaal worden omgebogen en we moeten stadsvernieuwing initiëren. Een eerste stap is de bedenking dat afval niet bestaat. Er zijn enkel grondstoffen', zegt Lhotkova. 'In een circulaire economie verdwijnt afval, omdat het systematisch opnieuw wordt ingezet als grondstof. Alles wat we in onze vuilniszakken stoppen, wordt gerecycleerd en wat we gisteren nog als afvalstromen beschouwden, krijgt in de toekomst een nieuwe invulling', verklaart de onderzoeksgroep in het pamflet van de tentoonstelling.

Circulaire materiaalstromen

'Dan wordt de gepaste schaal bepaald en kunnen optimale afvalbekkens gecreëerd worden. Die bekkens gaan we verbinden en we genereren synergieën. Tot slot starten we een metamorfose', aldus Lhotkova. Er moet dus van lineaire naar circulaire materiaalstromen worden overgestapt wat een wijziging van het hele stedelijke metabolisme verlangt, menen de curatoren. Afvalverwerking zoals we die vandaag kennen - met vuilniswagens, afvalcontainers, recyclageparken, verbrandingsovens en stortplaatsen - zal volgens de onderzoeksgroep radicaal veranderen en de stad meenemen in dat proces. 'De transitie naar een circulaire economie gaat noodzakelijkerwijs gepaard met een drastische transformatie van infrastructuur en stedelijke ruimte. Net daarom is dit een stedenbouwkundige uitdaging én kans', leest het pamflet nog.

'Bij dit alles mogen we echter nooit de context uit het oog verliezen. De ene oplossing gaat niet op voor het andere probleem', voegt Lhotkova toe. 'Voor dit project werd uiteindelijk voor de twintigste-eeuwse gordel rond Antwerpen gekozen als testcase omdat die potentieel heeft voor verdere ontwikkeling. Van Maercke, Rosso en Marin stellen dat de meeste investeringen in Antwerpen zich de afgelopen decennia in de binnenstad en op het Eilandje concentreerden. Dat terwijl er dus meer ruimte voor ontwikkeling in die gordel is. Bovendien is er daar nood aan planning en verandering.' De onderzoeksgroep wil tonen hoe een brug kan worden geslaan tusen afval en de stad.

Delen

'Er is research nodig naar de verschillende oplossingen voor de verschillende plaatsen in een stad. Maar bovenal is er nood aan een mentaliteitswijziging in hoe we met afval omgaan.'

'Natuurlijk is het ultieme doel om deze ideeën te gaan implementeren', zegt Lhotkova. 'Maar niet noodzakelijk als integraal onderdeel van dit project. Elke nieuwe implementatie moet ook beginnen met grondige research van bestaande stromen, middelen en activiteiten binnen het besproken gebied.'

Het onderzoek hoeft dus niet beperkt te blijven tot één testcase, vindt Lhotkova. 'Er is research nodig naar de verschillende oplossingen voor de verschillende plaatsen in een stad', besluit ze. 'Maar bovenal is er nood aan een mentaliteitswijziging in hoe we met afval omgaan. Daarvoor moet een publieke betrokkenheid gecreëerd worden. Veel mensen zijn wel al geïnteresseerd, maar het grote publiek is nog niet gevolgd. Dat proberen we dus in gang te zetten door onder andere debatten te organiseren met het Vlaams Architectuurinstituut (VAi) rond de tentoonstelling.'

De tentoonstelling Een nieuwe kijk op afval loopt nog tot 11 juni 2017 in deSingel Internationale Kunstcampus - Wandelgangen in Antwerpen.

Postcode

Onze partners