'De Belg mag een baksteen in de maag hebben, maar wat we creëren kan maar beter evenaren wat we vernietigen'

16/02/17 om 10:28 - Bijgewerkt om 10:27

Is het Belgische of Vlaamse landschap verloren? 'Zolang we ons die vraag kunnen stellen, geloof ik van niet', meent Bas Smets, in 2017 commissaris van Agora - de biënnale van Bordeaux voor architectuur, stedenbouw en design. 'Maar dan moeten we wel onze mentaliteit veranderen: landschap staat ons niet in de weg, het ondersteunt onze ruimte.'

'De Belg mag een baksteen in de maag hebben, maar wat we creëren kan maar beter evenaren wat we vernietigen'

© Getty Images

'Er is niets mis met het Belgische of Vlaamse landschap, wel met onze bouwwoede', zegt landschapsarchitect Bas Smets. 'Wanneer we het land volbouwen, verdwijnt het landschap. Dat terwijl België op vlak van landschap net zo'n interessant laboratorium is.'

Delen

'Een goed ontworpen nieuw gebouw, kan problemen van deze schaal niet oplossen. Het landschap is geen begrensd object. Enkel door de landschapsarchitectuur hierbij te gaan betrekken, kunnen we tot oplossingen komen.'

De commissaris van Agora - de biënnale van Bordeaux voor architectuur, stedenbouw en design - wijst daarbij op het ontbreken van een evident landschap als het Zwitserse. 'Daar hebben valleien en bergen de organisatie van het land bepaald. In België is dat minder expliciet. Ons landschap kent minder spectaculaire elementen - zoals beken en stromen - die wel een fragiele schoonheid uitstralen en het belichten waard zijn. Een subtiliteit die uitgebouwd kan worden tot een interessante structuur voor het grotere landschap.'

Of het daar in het verkavelde België dan niet te laat voor is? 'Zolang we ons die vraag kunnen stellen, geloof ik van niet. Maar er is een zeker optimisme nodig om in de mogelijkheden te geloven. En vooral een mentaliteitswijziging', meent Smets. 'Belgen mogen die baksteen in de maag hebben, maar dan moet er ook nagedacht worden over het groene, over het landschap. Kijk bijvoorbeeld naar de villawijken die in natte gebieden werden gebouwd: natuurlijk overstromen die. Er zijn vandaag meer overstromingen dan vroeger, omdat we steeds meer buitenruimte verharden. Meer bouwen, betekent meer ondoordringbaarheid. Dat is logisch.'

Het bestaande zichtbaar maken

Volgens Smets kunnen de huidige problemen dus niet enkel door architecten verholpen worden. 'Een goed ontworpen nieuw gebouw, kan problemen van deze schaal niet oplossen. Het landschap is geen begrensd object. Enkel door de landschapsarchitectuur hierbij te gaan betrekken, kunnen we tot oplossingen komen.'

'We moeten het bestaande zichtbaar maken', vindt Smets. 'Het gebrek aan een duidelijk Belgisch of Vlaams landschap dwingt ons nieuwe landschappen te gaan creëren. We moeten de logica die we in verschillende landschappen terugvinden, toepassen.'

Voor de biënnale van Bordeaux wordt bekeken hoe tien verschillende steden volgens hun verschillende klimaten werden gebouwd. Hoe hebben mensen steden gebouwd in Sint-Petersburg vergeleken met Singapore, Hong Kong, Brussel, Rabat, Napels of Boston? 'Hoe bouw je een stad voor een leven in 20 graden Celsius onder nul, of een waarbij het kwik doorgaans boven de 20 graden stijgt? Die cases naast mekaar gelegd, illustreren de mogelijke ingrepen om met klimaat om te gaan op een heldere wijze.

Delen

'Een betonstop helpt niet als er geen nieuwe betekenis aan het landschap wordt gegeven.'

'Het is niet voldoende om een mooi landschap te maken. Een esthetisch landschap kan maar beter voortvloeien uit een functioneel landschap', verklaart Smets. 'Neem nu het voorbeeld van houtkanten: die werden vroeger gebruikt als natuurlijke afbakening van percelen, voor houtproductie en als windbescherming, en produceerden tegelijkertijd een mooi bocagelandschap. Of de Polders: eveneens een door de mens gemaakt landschap. Voor een nieuwe autosnelweg in de polderstreek passen we diezelfde logica toe door elementen van het landschap waarin we werken in te zetten: we planten meer dan tienduizend bomen die de dijken versterken. De aanleg van de weg gaat gepaard met waterbekkens die we ontworpen hebben als grote plassen die door ganzen en eenden gebruikt worden. Zo versterkt de aanleg van een nieuwe weg het landschap in plaats van het te verzwakken.'

Maar de landschapsarchitect gelooft dat het kopiëren van die landschapslogica op grotere schaal mag gaan gebeuren. 'We passen deze ideeën toe in twaalf verschillende landen. Ook in België is er nu meer aandacht voor landschap, maar het is nog niet duidelijk welke richting het uit moet gaan', aldus Smets. 'Een betonstop helpt niet als er geen nieuwe betekenis aan het landschap wordt gegeven. We moeten leren begrijpen dat landschap onze ruimte niet in de weg staat, maar net ondersteunt. Wanneer we meer groen verlangen, moeten we niet enkel wat bomen gaan planten. De bedoeling is dat we van een stedelijke leefomgeving een soort landschap gaan maken. En landschap ís groen.'

'Tweederde van het landoppervlak van de planeet is ondertussen vormgegeven door de mens. Op een bepaald moment zal er maar weinig natuurlijk landschap overblijven', besluit Smets. 'We kunnen er dus beter voor zorgen dat wat we zelf creëren, evenaart wat we vernietigen.'

Postcode

Onze partners